Osmanlı’da Pozitivizm

Pozitivizm Nedir?

İnsan için bilgide önemli olanın yalnızca olguları araştırmak olduğunu savunan akımdır.
Bu akıma göre insan;olgular arasında var olan değişmez ilişkileri ya da doğal yasaları bulmalıdır. Bu anlayışın kurucusu ve temsilcisi Auguste Comte’dur. Comte Fransız devriminden sonra oluşan toplumsal karmaşayı yeni bir toplumsal düzenleme ve reformla ortadan kaldırmayı denemiş bir Fransız düşünürdür. Aynı zamanda Sosyolojinin de kurucusu kabul edilir.
Comte toplumu bilim yoluyla yeni baştan düzenlemeyi amaçlamıştır.Ona göre toplumun kurtuluşunu sağlayacak tek şey pozitivizmdir. Comte kainatın içinde bir parça olan ve bütünü tamamlayan müsbet bilimi (fenni) kainatın merkezine oturtmak istemiştir. Bunu yaparken kendisi haklı çıkarmak için bir çok hakikati görmezlikten gelmiştir. Mesela her biri birer bilim dalı olan piskoloji ve sosyolojiyi, ampirik değer taşıyan biyolojiye indirgemiştir. Dünyamızın içinde bulunduğu güneş sistemi dışında birçok galaksi, güneş sistemleri olduğunu bildiğimiz halde Astronominin sadece güneş sistemi ile ilgilenilmesini istemiştir. Felsefeyi ise olayları formüle eden bir bilim dalından ibaret görmüştür. Comte bunları yaparken bilim dallarını somut olmaları ve pragmatik getirilerinine göre değerlendirmiştir. Görülmeyenle uğraşmanın gereksiz olduğuna inanmış, somut olana yönelmek gerektiğini vurgulamıştır.Comte,tarihi toplumsal evre anlayışını Üç hal kanunu ile açıklar;
1-Teolojik evre;fenomenlerin Tanrısal ya da manevi nedenlerle açıklandığı evre
2-Metafizik evre; olayların oluşunun soyut kuvvetlerle açıklandığı dönem toplumsal olayların özgürlük,eşitlik gibi soyut kavramlarla açıklanması,
3-Pozitif evre; Bu evrede insan sadece gözlemlenebilir olana yönelir.Yalnızca olaylar arasındaki yasalar ya da değişmez bağlantılar incelenir.O’na göre bu evre insan düşüncesinin ve gelişiminin en yüksek basamağıdır.
   Bu şekilde Özetlediğimiz Comte’nin Pozitivizmindeki Üç hal yasasının esaslarını Saint Simon ortaya koymuştur. Comte bu esasları sadece sistemli hale getirmiştir. Dolaysıyla denebilir ki Pozitivizmin temelleri Saint Simon tarafından atılmıştır.
Osmanlı'da Pozitivizmin Doğuşu
Osmanlı Devleti’nde eğitim sisteminde bozulmalar 16. yy’da başlamıştı. Bu bozulma bir müddet sonra Avusturya’nın başını çektiği bir Avrupa ittifakına karşı ağır bir yenilgi alması ile su yüzüne çıkmaya başladı. Devlet-i Aliyye 1699 Karlofça Antlaşması ile ilk kez toprak kaybına uğramıştı. Kurumlardaki bozulmaların neticesinde sürekli toprak kaybı devlet adamlarını çareler aramaya yöneltmiştir. Batının üstünlüğünün kabul edilmesi ile özellikle III. Selim ile Nizam-ı Cedid adı altında köklü ıslahatlar başlamıştır.                                                                                                                                                                                      Bu ıslah hareketleri II. Mahmut döneminde zirveye çıkmıştır. Batının ilminin alınması devletin sorunlarını hal edeceği düşünce Osmanlı devlet adamlarında hakim idi. Bu amaçla özellikle eğitim alanında ıslah ve yenileşmeye önem verilmiştir.
Tanzimat’ın ilanından bir süre sonra Osmanlı Devlet Adamlarının Bozulmanın çaresi olarak eğitim kurumlarının iyileştirilmesi ve ilme önem verilmesini görmeleri Pozitivizmin kurucusu Aguste Comte’nin dikkatini çekmiş olmalı ki Mustafa Reşit Paşa’ya bir mektup yazar ve Osmanlı’nın Pozitivizme hazırlanmasını ister. II. Mahmut ile birlikte Batılı manada açılan yeni eğitim kurumlarının başına yine Avrupalı eğiticiler getirilmiştir. Eğitimin Batılı eğiticilerin eline verilmesi bu kurumlarda eğitim gören talebeleri menfi manada etkilemiştir. 1847 yılında Tıp Fakültesi'ni ziyaret eden Batılılar (Meselâ, Mac Farlane) hayretler içinde kalmıştı. Çünkü Tıp Fakültesi'nde tamamen pozitivist ve materyalist bir eğitim yapılıyor, Fransız İhtilali'ni hazırlayan materyalist filozofların hemen bütün kitapları burada okunuyordu. Mac Farlane'in şu cümlesi ise durumu çok iyi anlatır. "Çoktan beri bu kadar düpedüz materyalizm kitaplarını toplayan bir kolleksiyon görmemiştim".

Mac Farlane davet edildiği bir toplantıda gördüklerini ise şöyle dile getirir: "Doktorlara ve Türk asistanlarına ayrılan mükemmel döşenmiş bir salona davet edilmiştim. Kanepenin üzerinde bir kitap vardı. Alıp baktım. Bu da Baron d'Holbach'm dinsizlik kitabı olan "Systeme de la Nature"un en son Paris baskısı İdi. Kitabın çok okunmakta olduğunu sayfalarından bir çok parçalarının işaretlenmiş olmasından anladım. Bu parçalar özellikle Tanrı'nın varlığına inanmanın saçmalığını, ruhun ölmezliği inancının imkânsızlığını matematikle gösteren parçalardı. Kitabı yerine koyarken Türk doktorlarından biri yanıma geldi. Fransızca olarak şunları söyledi: "C'est un grand ouvrage! C'est un grand Philosophe! il a toujo-urs reison!'. (Bu büyük bir filozoftur! Bu büyük bir filozofun eseridir! O daima haklıdır).
       Temelinde deney ve gözlem olan ayrıca tek amacı olgular arasındaki değişmez ilişkileri yada doğal yasaları bulmak olan Pozitivizmin İnançlarına bağlı bir devletten yayılması çok zordu. Bu nedenden dolayı Osmanlı’ya pozitivizm ilmi alandan değil de edebiyat yolu ile girmiştir. Başta Beşir Fuad omak üzere Hüseyin Cahit (Yalçın), Ahmet Rıza, Tevfik Fikret, Ahmet Şuayb, Satı Bey, Bedi Nuri, Rıza Tevfik, Salih Zeki, ve Ziya Gökalp Pozitivizm’in Osmanlı’da yayılmasını sağlamışlarıdr. Pozitivizm’in yayıcısı bu yazarlar sadece nakilciydi. Avrupa Pozitivizmini Osmanlı tebaasına benimsetme kaygısında idiler..

Yabancı Okulların Pozitivizmin Yayılmasındaki Etkisi

Akımın Temsilcileri

Sonuç

Pozitivizm Osmanlı’nın Batılılaşma sürecinin içinde bir devredir ve etkileri günümüze kadar devam etmektedir. Osmanlı Yüzünü alternatifsiz batıya çevirdikten sonra kendisine yararlı olabileceğini düşündüğü her fikir hareketinin bir temsilcisi olagelmiştir. Bu fikir hareketlerinden bir tanesi de Pozitivizmdir.
Tanzimat fermanından itibaren Pozitivizm Osmanlıya getirmek istenmiş ise bu mümkün olmamıştır. Çünkü Oguste Comte Batıdaki Hıristiyanlığı gericiliğe mahkum etmiş, ilerlememin ve bilimin gelişmesi önünde Hıristiyanlığı bir engel olarak görmüştür. Pozitivizm’i aynen Kabul etmiş olan Osmanlı aydını da ilerlemenin ancak dinin dışında gerçekleşebileceğine inanmıştır. Oysa Osmanlı insanı gelenlerine bağlı ve ziyadesiyle dindardı. Bu da Pozitivizm’in Osmanlı’da yayılmasını engellemişti.
     Bilimin ve bilimsel çalışmanın sonucu olarak Pozitivizm Osmanlı’ya girememiş, ancak edebiyat yolu ile girebilmiştir. Buna etki eden unsurlardan bir yabancı okullardır. Yabancı okullarda eğitim görmüş ve yabancı dil öğrenmiş Osmanlı okumuşu Pozitivizmin Osmanlı’ya girişini ve yayılmasını sağlamıştır.
  Osmanlı aydını Pozitivizmi alırken değiştirmeden aslına sadık bir şekilde almıştır. Pozitivizmin temsilcileri Pozitivist düşünürlerin eserlerini tercüme etmişler ve Osmanlı’da Pozitivizmin bu şekilde temsilcisi olmuşlardır. Batı’dan aldıkları felsefi görüşleri sapı ve samanı ile almışlardır. Bu algılama yanılgısı yüzünden Pozitivizm sadece aristokrat küçük bir zümre tarafından Kabul ve destek gördü. Batı Hıristiyanlık ilerlemenin önünde engel görülmüş ve Pozitivistler Hıristiyanlığı saf dışı etmek istemişlerdir. Osmanlı Pozitivistleri de Osmanlı topraklarında aynı şeyi yapmak istemişlerdi. Oysa Osmanlı Batı değildi. Hıristiyanlıkta İslamiyet’le eşdeğer değildi.

Kaynakça

1. ÜLKEN,H Ziya; “Türkiye de Çağdaş Düşünce Tarihi” ülken yayınları, 8.Baskı, İstanbul-2005
2. Türkler Ansiklopedisi 14.cilt Ankara-2002
3. KORLAELCİ, M;Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce Tarihi, Cilt1,2002
4. Çetinkaya B.Ali: Modern Türkiye’nin Felsefi Kökenleri.
5. DEMİRTAŞ,Barış; u.ü. Fen-edebiyat fakültesisosyal bilimler dergisi Yıl: 8, Sayı: 13, 2007/2, “jön türkler bağlamında osmanlı’da Batılılaşma hareketleri”
6. ÇETİNKAYA B.Ali; Modern Türkiye’nin Felsefi Kökenleri
7. KOCABAŞOĞLU,Uygur; Kendi Belgeleriyle Anadolu'daki Amerika, Arba Yayınlan, İstanbul. 1989