Cemal Paşa suikastının arkasındaki sır hala aydınlatılamadı.İttihatçıların üç paşasından biri olan Cemal Paşa, Mısır, Suriye ve Filistin’de yaptığı zalimlilikle tanınır. Arap kabilelerine karşı sert önlemlere başvurarak Osmanlı’nın bölgedeki hakimiyetine gölge düşüren Cemal Paşa, Filistin’de ilk Osmanlı kazılarını başlatan kimse olarak da tarihe geçmiştir.
Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıkması üzerine  Mondros Mütarekesi’nden iki gün sonra Enver ve Talat Paşalarla birlikte Alman denizaltısı ile kaçarak önce Odessa’ya sonradan da Berlin’e kaçtı. Divan-ı Harp gıyabında idam cezası verdi. Bolşeviklerin geleneksel Rus siyasetinden uzaklaşması üzerine onların yardımıyla Afganistan’a gelen Cemal Paşa Tiflis’te Enver ile buluşarak Orta Asya’da ki Türkleri Turancı bir siyaset yelpazesinde birleştirmek istedi. Rusya’dan Anadolu’ya gönderilen yardımları koordine etti. Türkiye’ye dönme hazırlığında iken 21 Temmuz 1922’de iki Ermeni kardeş tarafından öldürüldü.
Cemal Paşa ve yaverlerinin bir suikastla öldürülmesi İstanbul’da yaşayan Ermeni ve Rumlar arasında farklı  tepkilere yol açtı. Rumlar cezasını buldu diye sevinirken, ermenler iddia edildiği gibi ne Taşnak ne de Hınçak cemiyetlerinin bu suikastı sahiplenmediğini dolayısıyla Ermeniler tarafından öldürüldüğünü söylemenin oynanan oyuna ortak olunacağını belirttiler. Fakat Ankara Hükümeti çizgisindeki resmi Anadolu ajansı, Vakit, Hakimiyet-i Milliye gazeteleri ısrarla bu suikastın arkasında Ermeniler olduğunu iddia ediyorlardı.
28 Temmuz tarihli The Times gazetesi, Cemal Paşa’yı Ermenilerin değil Sovyet istihbaratının olduğunu söylüyorlardı.  Enver Paşa’nın Anadolu’ya gelişini önlemek için öldürüldüğünü iddia eden gazete, Mustafa Kemal’le Enver arasındaki barışı tesis edebilecek tek kişinin Cemal Paşa olduğunu, bu suikastla Enver’in Anadolu’ya gelme ihtimalinin yok olduğunu Mustafa Kemal’in tek lider olarak ortaya çıktığını söylüyordu.
Cemal Paşa’nın yaverlerinden İsmet Bey’de suikastın arkasında Ruslar olduğunu söyleyerek, yakalana tetikçilerin yine Ruslar tarafından hapishane de infaz edildiğini Milliyet gazetesine verdiği röportajda söylüyordu.
Cemal Paşa İngiliz komplosunun mu kurbanı?
Cemal Paşa’nın Bolşeviklerle yürüttüğü  Afganistan projesinin, İngiltere’nin bölgedeki egemenliği için bir tehdit olduğunu öne süren Fehmi Muza bir makalesinde öne sürmektedir. Tarihçi Fehmi muza, suikastın arkasında Ermenilerin veya Rusların olduğunu söylemenin hatalı olacağını belirtmiş, Rus- Afganistan Barış Antlaşmasının mimarının Ruslar tarafından öldürülmesinin Bolşeviklerin uyguladığı politikaya zarar vereceğini belirtmiştir. Cemal Paşa’nın Rusya ve İngiltere arasındaki bölgesel mücadelesinde Rusların yanında yer alması İngiliz istihbaratı tarafından cezalandırıldığı iddia edilmektedir.
Cemal Paşa’yı Tiflis’te öldüren Sergo Vartanyan ve Karakin Lalayan’ın İngiltere’deki akrabaları ile sürekli irtibat halinde olması böylesi bir olasılığı güçlendirmekle birlikte tutuklandıklarında “Öldürme emrini Moskova’dan aldık” demeleri kuşkuları artırmaktadır.
EmirŞekip’te Cemal Paşa’nın öldürülmesi ile ilgili olarak anılarında İngiliz hükümetini suçlar. Şekip Arslan’a göre o günlerde İslam tehlikesi Rus tehlikesinden daha öncelikliydi. Cemal ve Enver Paşaların başlattığı mücadele İngiliz emperyalizmine karşı mücadele eden doğu hakları için bir referans olabilirdi. İngilizler bir Bolşevik Rusya’sına tahammül edebilirler ama bağımsız İslam devletlerine asla razı olmazlardı.
Yine Emir Şekip Arslan, Enver Paşa’ya gönderdiği bir mektubunda “Ermeni militanların Fransız asker kılığında Talat ve Cemal Paşa’yı öldürmek için geldiğini söyler. İngiliz ve Fransızların da öldürmek için fırsat kolladığını belirtir.
Cemal Paşa iki ermeni tarafından öldürüldüğü doğrudur, fakat tetiği kimin çektirdiği henüz belli değildir.

Dunya Bulteni